NOMINALIA
- FAUNA & FLORA... 1
os
HABITATS
as
AVES - os MAMÍFEROS...
- os PEIXES - as PLANTAS
Para as pessoas se sentirem
ligadas à NATUREZA, é importante saberem conhecer
os AMBIENTES em que VIVEM (o MEIO URBANO) e os ENVOLVENTES.
Neste Capítulo,
fomos encontrar, no Parque Natural do Vale do Guadiana, pelo menos
cinco obras fundamentais. Verificamos que já não
será uma sugestão nossa que vai alertar para o estudo
deste tema, nem era esse o nosso propósito.
Trata-se de
um trabalho notável. É preciso descobrir entretanto
como é que este trabalho vai fazer parte do quotidiano
das pessoas como afirmação da sua cultura.
Assim, fomos colher
alguns DADOS às obras que se seguem, in:
1- AVES DO PARQUE NATURAL
DO VALE DO GUADIANA, Ana Cristina Cardoso - Texto, Carlos Carrapato
– fotografia, edição do Parque Natural do vale do Guadiana, 2000.
2
- PEIXES do Parque Natural do Vale do Guadiana, Leonor Rogado
(Texto), Carlos Carrapato (fotografia), Edição PNVG,
Instituto da Conservação da Natureza, 2001
3
- AS TERRAS - AS SERRAS E OS RIOS - As Memórias Paroquiais
de 1758 do Concelho de Mértola, Joaquim Ferreira Boiça
- Maria de Fátima Rombouts Barros, Estudos e Fontes para
a História Local 1 - Edição do Campo Arqueológico
de Mértola, 1995.
4
- COMIDAS DE MÉRTOLA - AROMAS E SABORES, Nádia Torres,
Alunos, Professores e Funcionários da Escola C + S de Mértola,
Edição da Escola C + S de Mértola, Câmara
Municipal de Mértola, 1997.
5
- FOLHETO - desdobrável - Edição conjunta:
Escola C+S de Mértola e Parque Natural do Vale do Guadiana,
sem data, nem título - apresenta-nos 7 HABITATS de a) a
g) com a FAUNA aí existente, AVES - MAMÍFEROS -
PEIXES para mais fácil identificação e localização...
Todos
nós temos assistido um pouco a um fenómeno estranho,
que tem acontecido durante algumas décadas e caricaturado
naquela anedota do ancinho: o filho sai de ao pé dos pais
para ir estudar, e como já sabe muito, quando volta a casa
e vai ao campo com o pai, já não sabe como se chama
aquela alfaia com dentes para juntar a palha e as folhas, a não
ser quando o pisa e leva com ele na cara. À medida que
as pessoas "vão saindo" para saberem mais, aquilo
que sabiam em crianças, quando corriam livres pelos campos
atrás dos pássaros e dos animais, depois de alguns
anos de estudo, já não sabem!?? Como se chama aquela
árvore? Como se chama aquela flor? Como se chama aquela
ave? NADA!!! Será que ficam ao menos a saber o nome científico?
Dá-se uma total descaracterização cultural
ou o que é que se passa?
É
importante tomar consciência que o Universo da Linguagem
de tudo o que nos rodeia, constrói e define o nosso Universo
Cultural - caracteriza o Universo Cultural de uma região.
Não estamos a sugerir que as pessoas não devem estudar
e saber mais. Estamos a dizer exactamente o contrário.
O que não devem, é esquecer aquilo que antes aprenderam,
nem rejeitá-lo, antes assumi-lo e desenvolvê-lo ou
corrigi-lo, se for o caso.
O
nosso contributo neste capítulo é apreciar o trabalho
realizado que fomos encontrar, como todo o restante das várias
entidades de Mértola, e sugerir que se descubram os meios
mais eficientes e até lúdicos para que estes conhecimentos
não se percam e junto com os nomes dos livros, se continuem
a saber os nomes que os antepassados da região nos legaram
com o seu significante, significado e talvez com o seu simbolismo...
HABITATS
Designação
dos HABITATS (o lugar onde se vive naturalmente)
-
(resumo) - no citado livro das AVES:
Habitat
rupícola
– margens e leitos de cursos de água com afloramentos rochosos...
Zonas
húmidas
- os pegos dos cursos de água na estação seca...
Charcas
– pequenos olhos de água... Com elevada biodiversidade...
Matagal
mediterrânico – em vales encaixados
dos cursos de água... e vertente Norte de Alcaria Ruiva... com
estrato arbustivo bastante diversificado
Montados
– com povoamento mais ou menos disperso de azinheira e sobreiro...
Sub-coberto
– Abaixo das árvores... variando conforme a cultura realizada...
Matos
–
vastas áreas de charneca arbustiva resultado do abandono da exploração
agrícola extensiva...
Estepe
cerealífera –
campos de cultivo...
Pousio
–
Tempo durante o qual se deixa a terra em repouso – pousio...
Alqueive
– Terra preparada mas não semeada como preparação para futura
sementeira...?
Meio
urbano – os aglomerados
populacionais que datam de vários séculos a. C.
OUTRA
MANEIRA DE DEFINIR OS HABITATS
Designação
dos HABITATS - no citado folheto para localização
da FAUNA (resumo):
a)
ESTEPE CEREALÍFERA MEDITERRÂNICA - zonas
onde se cultivam cereias em sistema de rotação...
a sera... o alqueive... o pousio... onde o gado pasta...
b)
ESTEVAL - zonas não cultivadas ou deixadas
ao abandono... abrigo para alguns mamíferos e que, na primavera,
inunda o ar circundante com um aroma característico.
c)
MONTADO - Região de Azinheiras e Sobreiros...
d)
ZONAS RIBEIRINHAS ou RIPÍCOLAS - zonas ribeirinhas
que variam conforme as estações e onde pode haver
vegetação; arbustos: o loendro, a tamargueira, o
tamujo; árvores: choupo, salgueiro e freixo; podem ser
abrigo para muitas aves e, claro, os peixes em considerável
abundância...
e)
ZONAS ROCHOSAS ou RUPÍCULAS - as escarpas
das gargantas dos rios, como o Pulo-do-Lobo e elevações
como a Serra de Alcaria.
f)
MATAGAL MEDITERRÂNICO - As áreas mias
isoladas e abandonadas pode ter grande variedade de espécies...
g)
MEIO URBANO - onde, apesar da presença humana,
ainda se podem ver plantas e animais...
AS
AVES
1. ordem seguida no livro – AVES DO PARQUE NATURAL DO VALE DO GUADIANA,
Ana Cristina Cardoso - Texto, Carlos Carrapato – fotografia, edição
do Parque Natural do vale do Guadiana, 2000.
as
170 Aves – 1ª (de 3) TABELA pela ordem seguida no livro citado.
|
Nº
|
Nome
vulgar
|
Nome científico
|
notas
|
-
|
Mergulhão-pequeno
|
Tachybaptus
ruficollis
|
Zonas
húmidas (Charcas)
|
-
|
Mergulhão-de-crista
|
Podiceps
cristatus
|
|
-
|
Corvo-marinho-de-faces-brancas
|
Phalacrocorax
carbo
|
|
-
|
Garça-pequena
|
Ixobrychus
minutus
|
|
-
|
Garça-boeira
|
Bubulcus
ibis
|
|
-
|
Garça-branca-pequena
|
Egretta
garzetta
|
Zonas
húmidas
|
-
|
Garça-real
|
Ardea
cinerea
|
|
-
|
Garça-vermelha
|
Ardea
purpurea
|
|
-
|
Cegonha-preta
|
Ciconia
nigra
|
Habitat
rupícola
|
-
|
Cegonha-branca
|
Ciconia
ciconia
|
Meio
urbano
|
-
|
Colhereiro
|
Platalea
leucorodia
|
|
-
|
Ganso
|
Anser
anser
|
|
-
|
Frisada
|
Anas
strepera
|
|
-
|
Marrequinho
|
Anas
crecca
|
|
-
|
Pato-real
(Pato-bravo)
|
Anas
platyrhynchos
|
Zonas
húmidas
|
-
|
Pato-trombeteiro
|
Anas
clypeata
|
|
-
|
Pato-de-bico-vermelho
|
Netta
rotina
|
|
-
|
Zarro-comum
|
Aythya
ferina
|
Zonas
húmidas (Charcas)
|
-
|
Falcão-abelheiro
|
Pernis
apivorus
|
|
-
|
Peneireiro-cinzento
|
Elanus
caeruleus
|
Montado
|
-
|
Milhafre-preto
|
Milvus
migrans
|
|
-
|
Milhano
|
Milvus
milvus
|
|
-
|
Abutre
do Egipto
|
Neophron
percnopterus
|
Habitat
rupícola
|
-
|
Grifo
|
Gyps
fulvus
|
Habitat
rupícola
|
-
|
Abutre-preto
|
Aegypius
monachus
|
Matagal
mediterrânico
|
-
|
Águia-cobreira
|
Circaetus
gallicus
|
Matagal
mediterrânico
|
-
|
Tartaranhão-azulado
|
Circus
cyaneus
|
|
-
|
Tartaranhão-caçador
|
Circus
pygargus
|
Estepe
cerealífera
|
-
|
Açor
|
Accipiter
gentllis
|
|
-
|
Gavião
|
Accipiter
nisus
|
|
-
|
Águia-d'asa-redonda
|
Buteo
buteo
|
|
-
|
Águia-imperial
|
Aquila
heliaca
|
|
-
|
Águia-real
|
Aquila
chrysaetos
|
Habitat
rupícola
|
-
|
Aguia-calçada
|
Hieraaetus
pennatus
|
|
-
|
Águia
de Bonelli
|
Hieraaetus
fasciatus
|
Habitat
rupícola
|
-
|
Águia-pesqueira
|
Pandion
haliaetus
|
|
-
|
Peneireiro-das-torres
(Francelho)
|
Falco
naumanni
|
Meio
urbano
|
-
|
Peneireiro-vulgar
|
Falco
tinnunculus
|
|
-
|
Esmerilhão
|
Falco
columbarius
|
|
-
|
Falcão-peregrino
|
Falco
peregrinus
|
|
-
|
Perdiz-comum
|
Alectoris
rufa
|
Matos
|
-
|
Codorniz
|
Coturnix
coturnix
|
|
-
|
Galinha
d’água
|
Galinula
chloropus
|
|
-
|
Galeirão
|
Fulica
atra
|
|
-
|
Grou
|
Grus
grus
|
Sub-coberto
|
-
|
Sisão
|
Tetrax
tetrax
|
Estepe
cerealífera
|
-
|
Abetarda
(Abatrada)
|
Otis
tarda
|
Estepe
cerealífera
|
-
|
Alfaiate
|
Recurvirostra
avosetta
|
|
-
|
Alcaravão
(Algravão)
|
Burhinus
oedicnemus
|
Estepe
cerealífera
|
-
|
Perdiz-do-mar
|
Glareola
pratincola
|
pousio
|
-
|
Borrelho-pequeno-de-coleira
|
Charadrius
dubius
|
Zonas
húmidas
|
-
|
Tarambola-dourada
|
Pluvialis apricaria
|
|
-
|
Abibe (Bibe)
|
Vanellus vanellus
|
Alqueive
|
-
|
Narceja
|
Gallinago gallinago
|
Zonas
húmidas (Charcas)
|
-
|
Perna-vermelha
|
Tringa
totanus
|
|
-
|
Pássaro-bique-bique
|
Tringa
ochropus
|
|
-
|
Maçarico-das-rochas
|
Actitis
hypoleucos
|
Zonas
húmidas
|
-
|
Guincho
|
Larus
ridibundus
|
|
-
|
Gaivota-d'asa-escura
|
Larus
fuscus
|
|
-
|
Gaivina-de-bico-preto
|
Gclochelidon
nilotica
|
|
-
|
Andorinha-do-mar-anã
|
Sterna
albifrons
|
|
-
|
Cortiçol-de-barriga-preta
(Barriga-negra)
|
Pterocles
orientalis
|
pousio
|
-
|
Pombo-bravo
|
Columba
oenas
|
|
-
|
Pombo-torcaz
|
Columba
palumbus
|
|
-
|
Rola-turca
|
Streptopelia
decaocto
|
|
-
|
Rola
|
Streptopelia
turtur
|
Montado
|
-
|
Cuco-rabilongo
|
Clamator
glandarius
|
|
-
|
Cuco
|
Cuculus
canorus
|
|
-
|
Coruja-das-torres
|
Tyto alba
|
Meio
urbano
|
-
|
Mocho-d'orelhas
|
Otus scops
|
Montado
|
-
|
Bufo-real
|
Bubo bubo
|
Habitat
rupícola
|
-
|
Mocho-galego
|
Athene
noctua
|
Montado
|
-
|
Coruja-do-mato
|
Strix
aluco
|
|
-
|
Bufo-pequeno
|
Asio
otus
|
|
-
|
Noitibó-de-nuca-vermelha
|
Caprimulgus
europaeus
|
Matagal
mediterrânico
|
-
|
Andorinhão-preto
|
Apus
apus
|
|
-
|
Andorinhão-cafre
(Corta-vento)
|
Apus
caffer
|
Meio
urbano
|
-
|
Andorinhão-pálido
|
Apus
pallidus
|
|
-
|
Andorinhão-real
|
Apus
melba
|
|
-
|
Guarda-rios
(Matim-pescador)
|
Alcedo
atthis
|
Zonas
húmidas
|
-
|
Abelharuco
|
Merops
apiaster
|
Matos
|
-
|
Rolieiro
|
Coracias
garrulus
|
pousio
|
-
|
Poupa
|
Upupa
epops
|
Sub-coberto
|
-
|
Torcicolo
|
Jynx torquilla
|
Montado
|
-
|
Peto-verde
|
Picus
viridis
|
|
-
|
Pica-pau-malhado-pequeno
|
Dendrocopos
minor
|
|
-
|
Pica-pau-malhado-grande
|
Dendrocopus
major
|
|
-
|
Calhandra
|
Melanocorypha
calandra
|
|
-
|
Calhandrinha
|
Calandrella
brachydactyla
|
pousio
|
-
|
Cotovia-do-monte
(Cotovia-montesina)
|
Galerida
theklae
|
Matos
|
-
|
Cotovia-pequena
|
Lullula
arborea
|
|
-
|
Laverca
|
Alauda
arvensis
|
|
-
|
Andorinha-das-barreiras
|
Riparia
riparia
|
|
-
|
Andorinha-das-rochas
|
Ptyonoprogne
rupestris
|
Habitat
rupícola
|
-
|
Andorinha-das-chaminés
|
Hirundo
rustica
|
Meio
urbano
|
-
|
Andorinha-dáurica
|
Hirundo
daurica
|
|
-
|
Andorinha-dos-beirais
|
Delichon
urbica
|
Meio
urbano
|
-
|
Petinha-das-árvores
|
Anthus
trivialis
|
|
-
|
Petinha-dos-campos
|
Anthus
campestris
|
Alqueveireiro
|
-
|
Petinha-dos-prados
|
Anthus
pratensis
|
Alqueveireiro
|
-
|
Alvéola-amarela
|
Motacilla
flava
|
|
-
|
Alvéola-cinzenta
|
Motacilla cinerea
|
|
-
|
Alvéola-branca
(Arvela)
|
Motacilla alba
|
Zonas
húmidas
|
-
|
Carriça
|
Troglodytes
troglodytes
|
Matagal
mediterrânico
|
-
|
Ferreirinha
|
Prunella
modularis
|
|
-
|
Rouxinol-do-mato
|
Cercotrichas
galactotes
|
Matos
|
-
|
Pisco-de-peito-ruivo
(Papinho-amarelo)
|
Erithacus
rubecula
|
Matagal
mediterrânico
|
-
|
Rouxinol-comum
|
Luscinia
megarhynchos
|
|
-
|
Rabirruivo-preto
(Barba-ruiva)
|
Phoenicurus
ochruros
|
Meio
urbano
|
-
|
Cartaxo-do-norte
(Cartaxo-nortenho)
|
Saxicola
rubetra
|
Matos
|
-
|
Cartaxo-comum
|
Saxicola
torquata
|
Matos
|
-
|
Chasco-cinzento
|
Oenanthe oenanthe
|
|
-
|
Chasco-ruivo
|
Oenanthe
hispanica
|
|
-
|
Melro-azul
|
Monticola
solitarius
|
Habitat
rupícola
|
-
|
Melro-Preto
|
Turdus
merula
|
|
-
|
Tordo-comum
|
Turdus
philomelos
|
|
-
|
Tordo-ruivo
|
Turdus
iliacus
|
|
-
|
Tordeia
|
Turdus viscivorus
|
|
-
|
Rouxinol-bravo
|
Cettia
cetti
|
Zonas
húmidas (Charcas)
|
-
|
Fuinha-dos-juncos
|
Cisticola
juncidis
|
|
-
|
Rouxinol-pequeno-dos-caniços
|
Acrocephalus
scirpaceus
|
|
-
|
Rouxinol-grande-dos-caniços
|
Acrocephalus
arundinaceus
|
|
-
|
Felosa-poliglota
|
Hippolais
polyglotta
|
|
-
|
FeIosa-pálida
|
Hippolais
pallida
|
|
-
|
Felosa-do-mato
|
Sylvia
undata
|
Matos
|
-
|
Toutinegra-tomilheira
|
Sylvia
conspicillata
|
|
-
|
Toutinegra-carrasqueira
|
Sylvia
cantillans
|
|
-
|
Toutinegra-de-cabeça-preta
|
Sylvia
melanocephala
|
Matagal
mediterrânico
|
-
|
Papa-amoras
|
Sylvia
communis
|
|
-
|
Felosa-das-figueiras
|
Sylvia
borin
|
Matagal
mediterrânico
|
-
|
Toutinegra-de-barrete-preto
|
Sylvia
atricapilla
|
Matagal
mediterrânico
|
-
|
FeIosa-comum
(Floucha)
|
Phylloscopus collybita
|
Montado
|
-
|
FeIosa-musical
|
Phylloscopus
trochilus
|
|
-
|
Estrelinha-real
|
Regulus
ignicapillus
|
|
-
|
Papa-moscas-cinzento
|
Muscicapa
striata
|
|
-
|
Papa-moscas-preto
|
Ficedula
hypoleuca
|
|
-
|
Chapim-rabilongo
|
Aegithalos
caudatus
|
Matagal
mediterrânico
|
-
|
Chapim-de-poupa
|
Paros
cristatus
|
|
-
|
Chapim-azul
|
Pares
caeroleus
|
|
-
|
Chapim-real
|
Pares major
|
|
-
|
Trepadeira-azul
|
Sitta
europaca
|
|
-
|
Trepadeira-comum
|
Certhia
brachydactyla
|
|
-
|
Chapim-de-faces-negras
|
Remis pendulinus
|
|
-
|
Papa-figos
|
Oriolus
oriolus
|
|
-
|
Picanço-real
|
Lanius
meridionalis
|
Matos
|
-
|
Picanço-barreteiro
|
Lanius
senator
|
Sub-coberto
|
-
|
Gaio
|
Garrulus
glandarius
|
Matagal
mediterrânico
|
-
|
Pega-azul
(Rabilongo
ou charneco)
|
Cyanopica
cyana
|
Sub-coberto
|
-
|
Pega-rabuda
|
Pica
pica
|
|
-
|
Gralha-de-nuca-cinzenta
|
Corvus
monedula
|
Meio
urbano
|
-
|
Gralha-preta
|
Corvus
corone
|
|
-
|
Corvo
|
Corvus
corax
|
|
-
|
Estorninho-preto
|
Sturnus
unicolor
|
|
-
|
Estorninho-malhado
|
Sturnus
vulgaris
|
|
-
|
Pardal-comum
|
Passer
domesticus
|
|
-
|
Pardal-espanhol
|
Passer
hispaniolensi
|
|
-
|
Pardal-montês
|
Passer
montanus
|
|
-
|
Pardal-francês
|
Petronia
petronia
|
|
-
|
Bico-de-lacre
|
Estrilda
astrild
|
|
-
|
Tentihão
|
Fringila
coelebs
|
|
-
|
Chamariz
|
Serinus
serinus
|
|
-
|
Verdilhão
|
Carduelis
chloris
|
Meio
urbano
|
-
|
Pintassilgo
|
Carduelis
carduelis
|
Meio
urbano
|
-
|
Lugre
|
Carduelis spinus
|
|
-
|
Pintarroxo
|
Carduelis
cannabina
|
|
-
|
Bico-grossudo
|
Coccothraustes
coccothraustes
|
|
-
|
Dom-fafe
|
Pyrrhula
pyrrhula
|
|
-
|
Escrevedeira
|
Emberiza
cirlus
|
|
-
|
Cia
|
Emberiza
cia
|
Habitat
rupícola
|
-
|
Trigueirão
|
Miliaria
calandra
|
Estepe
cerealífera
|
Ver ainda in AS TERRAS AS SERRAS OS RIOS – As Memórias Paroquiais de 1758
do Concelho de Mértola, Estudos e Fontes para a História Local
1 - Joaquim Ferreira Boiça – Maria de Fátima Rombouts Barros,
as referências a
AVES – por exemplo cisões... p. 121
os Mamíferos e... outros animais...
|
|
|
|
|
Gato-bravo
|
Felis
silvestris
|
|
|
Javali
|
Sus scrofa
|
|
|
Musaranhos
|
Suncus
etruscus e
Crocidura russula
|
|
|
Ratazana
|
Rattus
norvegicus
|
|
|
Rato-caseiro
|
Mus musculus
|
|
|
Rato-cego
|
Microtus
lusitanicus
|
|
|
Rato-das-hortas
|
Mus
spretus
|
|
|
Saca-rabos
|
Herpestes
ichneumon
|
|
| |
|
|
| Veado |
Cervus elaphus |
|
| Geneta |
Genetta genetta |
|
| Coelho-bravo |
Oryctolagus cuniculus |
|
| Ouriço |
Erinaceus europeus |
|
| Texugo |
Meles meles |
|
| Lebre |
Lepus capensis |
|
| Rato
doméstico |
Mus musculos |
|
| Cobra
rateira |
Malpolon monspessulanus |
|
| Osga
comum |
Tarentola mauritanica |
|
| Sardanisca
argelina |
Psammodromus algirus |
|
| Saca-rabos |
Herpestes ichneumon |
|
| Rã-verde |
Rana perezi |
|
| Cágado-de-carapaça-estriada |
Emys orbicularis |
|
| Salamandra-de-pintas-amarelas |
Salamandra salamandra |
|
| Lontra |
Lutra lutra |
|
Ver ainda in AS TERRAS AS SERRAS OS RIOS – As Memórias Paroquiais
de 1758 do Concelho de Mértola, Estudos e Fontes para a História
Local 1 - Joaquim Ferreira Boiça – Maria de Fátima Rombouts Barros,
as referências a
ANIMAIS – por exemplo “muitas cilhas de colmeas..."
p. 121
os
PEIXES
1. PEIXES do Parque Natural do Vale
do Guadiana, Leonor Rogado (Texto), Carlos Carrapato (fotografia),
Edição PNVG, Instituto da Conservação da Natureza, 2001
Com um Glossário no final que, segundo
pensámos nos ia facilitar o trabalho, encontrando a lista dos
PEIXES, com o seu nome científico e nome popular por que são conhecidos,
mas que afinal contém, o que seria mais importante para os autores
e organizadores, a lista das palavras que ofereceriam mais dificuldade
aos possíveis leitores.
Entretanto, basta recorrer ao índice
para termos o levantamento do nome dos PEIXES, segundo as várias
espécies e até menciona os secundários...
Lista – para ficar com uma ideia
da influência que terão na região:
p.
3 (Obra citada) Espécies migradoras
|
Nome vulgar
|
Nome científico
|
Notas
|
|
Enguia
|
Anguilla
anguilla
|
|
|
Esturjão
|
Acipenser sturio
|
Solho
|
|
Lampreia
|
Petromyzon marinus
|
|
|
Sável
|
Alosa alosa
|
|
|
Savelha
|
Alosafalax
|
|
p.
3 (Obra citada) Espécies nativas residentes
|
Nome vulgar
|
Nome científico
|
Notas
|
|
Barbo
de Steindachner
|
Barbus steindachneri
|
|
|
Barbo-de-cabeça-pequena
|
Barbus microcephalus
|
|
|
Barbo-do-sul
|
Barbus sclateri
|
|
|
Boga
do Guadiana
|
Chondrostoma willkommii
|
|
|
Boga-de-boca-arqueada
|
Chondrostoma lemmingii
|
|
|
Bordalo
|
Leuciscus albumoides
|
|
|
Caboz-de-água-doce
|
Salaria fluviatilis
|
|
|
Cumba
|
|